دانلود کتاب تکاپوی اندیشه‌ ها در لزوم بعثت انبیاء از دیدگاه متکلمین و فلاسفه مسلمان

این پژوهش با تأکید بر ماهیت کمال‌طلب انسان و این حقیقت که کمال حقیقی او در قرب به خداوند متعال و رسیدن به مقامات معنوی خلاصه می‌شود، این پرسش بنیادین را مطرح می‌کند که آیا انسان به تنهایی یا با کمک همنوعان خود می‌تواند به این هدف متعالی دست یابد، یا حکمت الهی ایجاب می‌کند که خداوند با فرستادن پیامبران، این مسیر را برای او هموار سازد؟

نویسنده برای پاسخ به این پرسش، ابتدا به بررسی مبادی بحث می‌پردازد و با تبیین معنای لغوی و اصطلاحی «نبی» و «رسول» و تفاوت آن دو در قرآن، زمینه را برای ورود به مباحث پیچیده‌تر فراهم می‌آورد. سپس با تشریح اصل «حسن و قبح عقلی» و پیامدهای آن، به ویژه «قاعده لطف»، دیدگاه‌های مختلف کلامی را در این زمینه تبیین می‌کند.

در ادامه، کتاب به دیدگاه‌های گوناگون درباره «حسن بعثت» می‌پردازد و نشان می‌دهد که تمام گروه‌های کلامی و فلسفی جز حنابله و اهل حدیث، فرستادن پیامبران را امری نیکو و پسندیده می‌دانند. اما نقطه عطف کتاب، فصل مربوط به «لزوم بعثت» است. در اینجا نویسنده به تفصیل آرای متکلمان و فیلسوفان مسلمان را بررسی می‌کند:

• دیدگاه متکلمان: از میان متکلمان، اشاعره و اهل حدیث به دلیل نپذیرفتن اصل حسن و قبح عقلی، بعثت انبیا را بر خداوند لازم نمی‌دانند. در مقابل، امامیه، معتزله و ماتریدیه با تکیه بر قاعده لطف، بعثت را برای هدایت انسان‌ها امری ضروری و لطفی از جانب خدا می‌شمارند که ترک آن قبیح است.

• دیدگاه فیلسوفان: فیلسوفان مسلمان نیز هم‌صدا با امامیه و معتزله، لزوم بعثت را می‌پذیرند، اما راهبرد و نوع استدلال آن‌ها متفاوت است. رویکرد غالب در میان فیلسوفان، نگاه جامعه‌شناختی و مبتنی بر ضرورت ایجاد مدینه فاضله و زندگی اجتماعی عادلانه است.

  • مکتب مشاء: در تفسیر دیدگاه ابن‌سینا دو رهیافت وجود دارد: برخی زندگی اجتماعی عادلانه را هدف اصلی بعثت می‌دانند و عبادات و وعده و وعیدهای اخروی را مقدمه‌ای برای تحقق آن می‌بینند. در مقابل، اندیشمندانی مانند علامه طباطبایی با نگاهی جامع‌تر به جهان‌بینی بوعلی، بر نقش امور معنوی و ولایت در اندیشه او تأکید کرده و دیدگاه ابزارانگارانه را نقد می‌کنند. با این حال، نویسنده بر این باور است که دیدگاه معنوی در آرای ابن‌سینا در مقایسه با دو فیلسوف بعدی کمرنگ‌تر است.

  • مکتب اشراق: در آثار سهروردی، توجه به امور اخروی و معنوی پررنگ‌تر می‌شود.

  • مکتب صدرالمتألهین: در حکمت متعالیه، دیدگاه تکاملی آشکار می‌شود و زندگی اجتماعی دنیا به عنوان مقدمه‌ای برای سعادت اخروی و قرب الهی تبیین می‌گردد.

نویسنده در نهایت به نقد دیدگاه‌های مطرح شده می‌پردازد. اشکال مشترک هر سه مکتب فلسفی را غفلت از جنبه فردی حیات انسان می‌داند و این پرسش را مطرح می‌کند که اگر تنها یک فرد در جهان وجود داشت، آیا برای سعادت خود نیازمند انبیا نبود؟ از نگاه نویسنده، آنچه لزوم بعثت را روشن می‌سازد، امور معنوی یعنی معرفت الهی و معاد است که بر اصول وجدانی و برهانی استوار است. لزوم بعثت برای زندگی اجتماعی، امری ثانوی و در طول کارکرد اولیه و اصلی آن (هدایت معنوی) قرار دارد.

بدین ترتیب، نویسنده با ارائه تفسیری «معنویت‌گرایانه» (نه صرفاً آخرت‌گرایانه) از دین، تلاش می‌کند میان نظریه‌های جامعه‌گرا و فردگرا جمع کند و نشان دهد که هر یک تنها به جنبه‌ای از حقیقت نبوت توجه داشته‌اند. به باور او، اساس لزوم بعثت بر امور معنوی است و کارکردهای اجتماعی دین در مرتبه بعدی و در ارتباط با این هدف اصلی معنا می‌یابد.